Vì sao một âm thanh quen thuộc lại có thể chạm đến lòng người như vậy?

Và tiếng chuông chùa thực sự muốn đánh thức điều gì trong mỗi chúng ta?

Một lời gọi trở về

Trong sinh hoạt ở chùa, chuông được dùng để báo hiệu thời khóa tu học, tụng kinh, thiền tọa hoặc tập hợp đại chúng. Nhưng nếu chỉ dùng để báo giờ, người ta có thể thay chuông bằng nhiều loại âm thanh khác.

Tiếng chuông mang một ý nghĩa sâu hơn: nhắc người nghe quay về với chính mình.

Phần lớn thời gian, thân ta ở một nơi nhưng tâm lại ở nơi khác. Ta ăn cơm mà đầu óc vẫn ở công việc. Ta ngồi cạnh người thân nhưng mắt không rời điện thoại. Ta nghe người khác nói, nhưng trong lòng chỉ chờ đến lượt mình trả lời.

Ta vẫn đang sống, nhưng đôi khi lại không thực sự có mặt trong đời sống của mình.

Tiếng chuông ngân lên như một lời nhắc nhẹ: hãy dừng lại một chút.

Dừng lại không phải để bỏ hết công việc. Cũng không phải tìm cách làm cho đầu óc lập tức trống rỗng. Chỉ là nhận biết rõ hơn điều đang xảy ra.

Nếu đang vui, biết mình đang vui. Nếu đang mệt, biết mình đang mệt. Nếu trong lòng đang có sự nóng giận, lo âu hoặc tổn thương, hãy thành thật nhìn thấy nó.

Tỉnh thức không có nghĩa là ép bản thân phải bình an. Tỉnh thức là không chạy trốn điều đang có mặt trong tâm, đồng thời không để cảm xúc ấy hoàn toàn điều khiển mình.

Bài học nằm trong âm thanh đang tan đi

Khi lắng nghe một tiếng chuông, ta có thể nhận thấy âm thanh ấy không đứng yên.

Ban đầu, tiếng chuông rất rõ. Sau đó, nó rung động, lan xa, nhỏ dần rồi biến mất. Không ai có thể giữ âm thanh ấy ở lại, dù nó đẹp đến đâu.

Cuộc đời cũng vậy.

Một niềm vui đến rồi đi. Một nỗi buồn tưởng như không thể chịu nổi cũng dần thay đổi. Thành công, thất bại, sức khỏe, tiền bạc và những mối quan hệ đều không tồn tại mãi trong một trạng thái.

Đạo Phật gọi đó là vô thường.

Chúng ta thường nghe về vô thường và nghĩ mình đã hiểu. Nhưng khi điều đang thay đổi là công việc mình dành nhiều năm xây dựng, sức khỏe của chính mình hoặc một người rất thân yêu, việc chấp nhận lại không hề dễ dàng.

Tiếng chuông không bảo ta phải lạnh lùng trước mất mát. Nó chỉ nhắc rằng vì mọi thứ không ở lại mãi nên sự có mặt trong hiện tại càng đáng trân trọng.

Chính vì tiếng chuông rồi sẽ tan nên ta mới chăm chú lắng nghe.

Chính vì một cuộc gặp có thể là hữu hạn nên ta không nên trì hoãn lời cảm ơn, lời xin lỗi hay một lần ngồi xuống thật lâu bên người mình thương.

Hiểu vô thường không khiến ta bớt yêu cuộc sống. Nó giúp ta yêu mà không nghĩ mọi điều là đương nhiên.

Một “tiếng chuông” trong công việc

Trong nhiều năm làm ngành giúp việc gia đình, tôi đã không ít lần gặp những tình huống căng thẳng.

Một người lao động đột ngột không đến làm. Khách hàng đang chờ và rất bức xúc. Đội vận hành phải tìm người thay thế trong thời gian ngắn. Điện thoại liên tục đổ chuông, mọi người đều chịu áp lực và phản ứng đầu tiên thường là tìm xem lỗi thuộc về ai.

Ở những thời điểm như vậy, người lãnh đạo rất dễ nóng giận. Ta muốn có ngay một người chịu trách nhiệm. Ta muốn ban hành một quy định thật mạnh để sự việc không lặp lại.

Nhưng sau nhiều lần như thế, tôi nhận ra rằng một sự cố cũng có thể được nghe như một tiếng chuông.

Nó nhắc mình dừng lại và nhìn sâu hơn: Đây chỉ là sự thiếu trách nhiệm của một cá nhân, hay quy trình của doanh nghiệp đang có lỗ hổng? Người lao động đã được hướng dẫn đầy đủ chưa? Có hoàn cảnh nào phía sau mà mình chưa biết? Hệ thống có phương án dự phòng không? Và doanh nghiệp có đang hứa với khách hàng nhiều hơn khả năng thực tế của mình?

Dừng lại không có nghĩa là bỏ qua sai phạm. Nếu một người làm chưa đúng, vẫn cần góp ý hoặc xử lý. Nếu khách hàng bị ảnh hưởng, doanh nghiệp vẫn phải nhận trách nhiệm.

Nhưng khi tâm bớt nóng, ta có cơ hội xử lý nguyên nhân thay vì chỉ trừng phạt biểu hiện.

Có những quyết định được đưa ra trong vài phút tức giận nhưng phải mất nhiều tháng để sửa chữa. Ngược lại, một khoảng dừng đủ tỉnh táo có thể giúp ta nhận ra vấn đề không nằm ở một con người, mà ở cả cách hệ thống đang vận hành.

Trong kinh doanh, “nghe chuông” đôi khi là biết lắng nghe một lời phàn nàn. Không phải khiếu nại nào cũng đúng, nhưng nó có thể chứa một phần sự thật mà người ở bên trong doanh nghiệp đã quen đến mức không còn nhìn thấy.

Doanh thu giảm cũng có thể là một tiếng chuông. Nhân viên giỏi rời đi cũng có thể là một tiếng chuông. Một kế hoạch thất bại có thể đang nhắc người lãnh đạo nhìn lại sản phẩm, đội ngũ hoặc chính sự tự tin quá mức của mình.

Chuông đã vang, nhưng người nghe có tỉnh hay không lại là chuyện khác.

Khoảng lặng không phải là trốn tránh

Nhiều người cho rằng bình tĩnh nghĩa là im lặng, nhẫn nhịn hoặc tránh mọi va chạm. Nhưng không phải sự im lặng nào cũng là bình an.

Có người không nói vì sợ đối diện. Có người dồn nén sự tức giận rồi cho rằng mình đang nhẫn nhịn. Bên ngoài tưởng như yên ổn, nhưng bên trong sự bất mãn vẫn lớn dần.

Khoảng lặng mà tiếng chuông gợi lên không phải để ta trốn khỏi vấn đề. Nó giúp ta nhìn rõ vấn đề trước khi hành động.

Sau khoảng dừng ấy, ta vẫn có thể nói một lời thẳng thắn, từ chối một yêu cầu vô lý, chấm dứt một sự hợp tác không còn phù hợp hoặc đưa ra một quyết định khó khăn.

Điểm khác biệt nằm ở chỗ: ta hành động vì điều cần làm, hay chỉ phản ứng để giải tỏa cơn giận của mình?

Sự tỉnh thức không làm con người yếu đi. Nó giúp ta kiên quyết mà không tàn nhẫn, thẳng thắn mà không làm nhục người khác, nhận trách nhiệm mà không tự dằn vặt.

Tự tạo tiếng chuông cho mình

Không phải ai cũng sống gần chùa để được nghe chuông mỗi ngày. Nhưng mỗi người đều có thể tạo ra một tiếng chuông trong đời sống của mình.

Đó có thể là ba hơi thở trước khi bước vào một cuộc họp căng thẳng.

Là một phút chưa trả lời khi vừa nhận được tin nhắn khiến mình nổi giận.

Là thói quen đặt điện thoại xuống khi trở về nhà.

Là câu hỏi trước một quyết định quan trọng: “Tôi đang làm việc này vì trách nhiệm, hay vì muốn bảo vệ cái tôi?”.

Ta cũng có thể chọn một âm thanh quen thuộc làm lời nhắc: tiếng báo thức buổi sáng, tiếng cửa mở khi về nhà hay tiếng thìa chạm vào bát cơm. Mỗi khi nghe thấy, ta dành vài giây quay lại với hơi thở và nhận biết mình đang ở đâu.

Việc ấy rất nhỏ. Nhưng tu tập vốn không nhất thiết bắt đầu từ những điều lớn lao.

Một tiếng chuông không giải quyết thay ta những khó khăn. Nó chỉ tạo ra một khoảng trống giữa sự việc và phản ứng. Trong khoảng trống ấy, ta có thêm cơ hội lựa chọn cách nói, cách làm và cách đối diện sáng suốt hơn.

Rồi tiếng chuông cũng ngừng. Phố xá tiếp tục ồn ào. Công việc vẫn còn đó và những điều không như ý vẫn có thể xảy ra.

Nhưng nếu sau khi nghe chuông, ta bớt nói một lời làm người khác tổn thương; đủ bình tĩnh để nhìn lại nguyên nhân của một thất bại; hoặc nhớ rằng người đang ở bên mình không phải lúc nào cũng còn ở đó, thì tiếng chuông đã không ngân lên vô ích.

Có lẽ, điều quan trọng không phải là chúng ta đã nghe bao nhiêu tiếng chuông chùa.

Điều quan trọng là sau mỗi lần chuông ngân, trong ta có điều gì thực sự được đánh thức.

Phan Hồng Minh